NanoMare-expeditie: nanoplastic in de Noord-Atlantische Oceaan

Geschreven door Helge Niemann, hoofdonderzoeker tijdens de expeditie AW-109

Ik ben de hittegolven in Nederland ontvlucht, blijkbaar het nieuwe normaal, ook al willen sommige mensen dat niet graag toegeven. Maar dat is een ander verhaal… We zijn de Noord-Atlantische Oceaan op gegaan om een andere reden: plastic.

We hebben er allemaal wel eens van gehoord: plastic afval dat in onze oceanen drijft en de negatieve gevolgen daarvan voor het zeeleven. Een nooit aflatende lawine van afval stroomt vanuit onze beschaving de zee in. Grotere plastic voorwerpen drijven aan het zeeoppervlak, drijven mee met de stromingen en worden door het brandende UV-licht van de zon en de beukende kracht van de golven in steeds kleinere fragmenten opgebroken. Op deze manier worden grotere stukken kleiner; macroplastic wordt microplastic, totdat…

…nou ja, totdat wat?

We hebben al ontdekt dat ten minste een deel van deze grotere macro- en microplastics wordt afgebroken tot deeltjes die kleiner zijn dan een duizendste van een millimeter. Dat is heel klein. Stel je een dun menselijke haar voor: dat is minstens 50 keer dikker dan een duizendste van een millimeter. Deze minuscule plasticdeeltjes – kleiner dan een duizendste van een millimeter – worden nanoplastics genoemd en zijn onzichtbaar voor het blote oog.

Nanoplastics gedragen zich ook nogal vreemd. Grotere plastic voorwerpen drijven of zinken meestal. Plastic zakken zijn bijvoorbeeld vaak gemaakt van polyethyleen (PE) en drijven, terwijl frisdrankflessen zijn gemaakt van polyethyleentereftalaat (PET) en – als ze niet met een deksel zijn afgesloten – zinken. Maar nanoplastics drijven noch zinken, ongeacht of ze uit PE, PET of een andere soort plastic bestaan. Nanoplastics gedragen zich als melk in koffie: de minuscule vetdruppeltjes van de melk blijven gelijkmatig verspreid en stijgen niet onmiddellijk naar het oppervlak als room, noch zinken ze naar de bodem van het kopje.

Voor de oceaan betekent dit dat nanoplastics zich door de gehele waterkolom kunnen verspreiden, van het zeeoppervlak tot de diepzee. Bijna al het zeeleven kan daarom in contact komen met nanoplastics. We hebben vastgesteld dat nanoplastics het leeuwendeel uitmaken van de plasticvervuiling in de Noord-Atlantische Oceaan (ref. ten Hietbrink et al., Nature 2025). We weten echter nog niet precies hoeveel nanoplastics er wereldwijd in het water zitten, noch welke invloed dit heeft op het zeeleven.

Zijn nanoplastics geconcentreerd nabij het oceaanoppervlak, waar ze ontstaan uit macro- en microplastics? Verschillen de concentraties nanoplastics wanneer we bijvoorbeeld arctische, gematigde en subtropische gebieden met elkaar vergelijken? Hoeveel is er al in de diepzee terechtgekomen? Wat gebeurt er met microben – de basis van de mariene voedselketen – wanneer ze worden blootgesteld aan nanoplastics? Wat is het lot van nanoplastics in de oceaan: worden ze uiteindelijk volledig afgebroken?

Dit zijn enkele van de vele vragen die we proberen te beantwoorden met de gegevens die tijdens deze expeditie worden verzameld. Dankzij financiering van de EU heb ik het NanoMare-project kunnen opzetten en een uitstekend team van wetenschappers bijeen kunnen brengen – en we hebben het geluk deze expeditie te mogen uitvoeren aan boord van het glanzende nieuwe vlaggenschip van de Nederlandse onderzoeksvloot, de RV Anna Weber-van Bosse.

De komende weken zullen we volledig in het teken staan van de wetenschap: monsters verzamelen, metingen verrichten, onze bevindingen bespreken en experimenten opzetten. En we zullen een breed geografisch gebied bestrijken, van de ijskoude Arctische wateren tot de zwoele subtropische wateren rond de Azoren – tijdens expeditie AW-109.