Wetenschap ontmoet kunst: 'ocean darkening' op de Dutch Design Week

Department

Een opstelling die op een museum lijkt, met verschillende witte zuilen en een scherm op de achtergrond. Op één zuil staat een grote doorzichtige bak gevuld met water die van bovenaf wordt verlicht, op een andere staat een scherm en op een derde staat de bak met donkerdere vloeistof die in het heldere water zal worden gepompt.

De installatie die Martina Bignotti ontwierp voor de Dutch Design Week, gebaseerd op het proces van 'ocean darkening' en geïnspireerd door het onderzoek van Lara Disselhoff. (foto: Martina Bignotti)

De samenwerking tussen een zeeonderzoeker van het NIOZ en een kunstenaar uit Eindhoven mondde uit in een opstelling tijdens de Dutch Design Week. Kunstenaar Martina Bignotti vertelt met haar presentatie het verhaal van ocean darkening: hoe door menselijke invloed het zeewater steeds donkerder wordt. En waar dat toe leidt.

Tweedejaars promovenda Lara Disselhoff van het NIOZ onderzoekt de invloed van microscopisch kleine zwevende deeltjes in zeewater op fytoplankton in de Noordzee. Disselhoff: “Hoe meer zwevende deeltjes, zoals organische resten, losse zandkorrels, kleideeltjes en ook fytoplankton zelf, hoe minder licht het water kan binnendringen. Omdat plantaardige cellen licht nodig hebben om te groeien, betekent het tegenhouden van zonlicht eigenlijk minder fytoplankton in het water, maar tegelijkertijd leidt het tot meer vrije nutriënten die juist de motor zijn voor fytoplanktongroei."

Toenemende menselijke activiteit

Een belangrijke oorzaak van deeltjes in zeewater is de omwoeling van de zeebodem, oorspronkelijk aangedreven door natuurlijke factoren zoals de dagelijkse werking van getijden en door stormen. “In het Nederlandse deel van de Noordzee is de afstand tot de kust altijd een van de belangrijkste factoren geweest die de hoeveelheid deeltjes bepaalt en als gevolg daarvan de lichtbeperking”, zegt Disselhoff.

Maar de afgelopen decennia veranderde dat. Disselhoff: “Er is steeds meer menselijke activiteit in zee. Denk aan baggeren, mijnen en objecten zoals windmolens die in zee worden gebouwd. Steeds meer deeltjes blokkeren daardoor het licht en zo wordt het water van de Noordzee steeds donkerder.”

Dit fenomeen wordt ocean darkening genoemd. Vorig jaar werd bekend dat een vijfde van het wereldwijde oceaanwater de afgelopen twee decennia donkerder is geworden

. Dat vormt een serieuze bedreiging voor het oceaanleven.

Catastrofaal en toch onbekend

Het onderwerp trok de aandacht van Martina Bignotti, student aan de Design Academy in Eindhoven. “In mijn master Information Design focussen we op het verkennen en bevragen van de productie en interpretatie van informatie. Vanuit mijn eigen interesses heb ik vooral middelen verkend om  wetenschappelijke gebeurtenissen te visualiseren. Van het meer traditionele cartografie tot tentoonstellingsformats.”

“Wat mij echt fascineert aan ocean darkening: het is eigenlijk zo catastrofaal, maar toch onbekend bij het grote publiek. Voor mij heeft het niet alleen te maken met wetenschap, maar ook met hoe wij als mensen denken over de oceaan en wat we nog niet weten. Ik wilde dat graag zichtbaar maken met een artistieke visualisatie.”

Een zeilboot gezien vanuit de lucht, varend over blauw water met groen-geelachtige wolken erin. Die wolken zijn in feite gebieden met een overvloed aan fytoplankton.

De bloei van fytoplankton, gezien vanuit de lucht (foto: Pexels/Arina Dmitrieva)

Bignotti nam contact op met het NIOZ en kwam langs op Texel. Daar liet onderzoeker Disselhoff haar zien hoe ze aan boord van een onderzoeksschip  de grootte en aanwezigheid van deeltjes meten en in het lab de samenstelling. Bignotti: “Het was fascinerend om te zien dat wat ik had onderzocht via artikelen en boeken, echt fysiek werd bestudeerd bij het NIOZ. Nu begreep ik dat het fenomeen veel complexer was dan ik eerst dacht. Als kunstenaar zou ik die complexiteit moeten visualiseren door middel van metaforen en artistieke verbeelding. Dit zou het voor het publiek makkelijker maken om verbinding te voelen met het onderwerp, aangezien veel mensen nog steeds niets over weten en ook niet weten hoeveel invloed het op ons, mensen, heeft.”

Kunstzinnig contrast

Daarmee ging Bignotti aan de slag. “De presentatie is een combinatie geworden van een optreden en een tentoonstelling”, vertelt ze. “Met een overheadprojector imiteer ik het proces van ocean darkening. Het begint met een tank met schoon water. Dat wordt tijdens de presentatie aangevuld met donkere vloeistof uit een andere bak. Door het licht van de projector zie je hoe die twee mengen en het water steeds donkerder wordt. Ik vertel intussen het verhaal van ocean darkening.” Het resultaat is dan ook intrigerend: het mooie en bijna rustgevende beeld van stroming in vloeistof, gecombineerd met een steeds verontrustender wordend verhaal over menselijke destructie. Samen vormen ze een kunstzinnig contrast.

Zee-onderzoeker Lara Disselhoff is onder de indruk van het resultaat. “Wat in het nieuws komt, zijn vooral de Grote Onderwerpen, zoals klimaatverandering en zeespiegelstijging. Niemand is echt onder de indruk van viezigheid die in het water ronddrijft. Toch gaan organismen in zee dood doordat de primaire producenten geen licht meer krijgen. Ik vind het goed dat we de Noordzee gebruiken, vooral voor herbruikbare energie. Maar laten we er verantwoord mee omgaan. Denk na over de gevolgen en betrek wetenschappers.”

In totaal zal de presentatie 15 minuten duren. Tijdens de Dutch Design Week gaat Martina Bignotti dagelijks één keer optreden. Maar voor wie er niet zelf naartoe kan gaan, niet getreurd: “Ik werk aan een video-essay van de presentatie, die ook getoond zal worden op de NIOZ Open Dag op Texel op 3 oktober."