WATLAS | Live vogelbewegingen volgen in de Waddenzee

Miljoenen vogels zijn afhankelijk van de Waddenzee, die hen veiligheid en voedsel biedt. Van wormen en schelpdieren tot garnalen. Sommige soorten gebruiken de Waddenzee tijdelijk, om te broeden of om bij te tanken op hun lange trektocht, terwijl andere er het hele jaar verblijven. Wij volgen hoe vogels zich verplaatsen met het getij, op welke wadplaten ze zich voeden en waarmee, hoe individuele vogels verschillen en hoe lang trekvogels voor hun tussenstop in het gebied verblijven.

WATLAS staat voor Wadden Sea Advanced Tracking and Localisation of Animals in real life Systems. Met realtime tracking, live te volgen op onze website, brengen we vogelbewegingen in kaart. We volgen voornamelijk steltlopers, zoals bonte strandlopers, kanoeten, rosse grutto's, drieteenstrandlopers, scholeksters en wulpen. Voor hen is de Waddenzee erg belangrijk. Daarnaast volgden we ook andere watervogels, zoals lepelaars en visdiefjes. 

In dit wetenschappelijke artikel uit 2022 zetten we het WATLAS-werk en de waarde ervan nauwkeurig uiteen. In 2026 en 2027 breiden we het project uit naar de gehele Nederlandse Waddenzee. Dit doen we met de grote Waddenfonds-programma’s Waakvogels en Wij en Wadvogels.

De ontdekkingen uit WATLAS publiceren we in wetenschappelijke vakbladen. Hieronder sommen we enkele inzichten op; zie deze externe website voor een compleet overzicht en referenties.

Verschil tussen vrouwen en mannen

Rosse grutto-mannetjes en -vrouwtjes zoeken hun voedsel op verschillende plekken. Vrouwtjes met een lange snavel zochten gebieden op met veel wadpieren en zeeduizendpoten, die dieper in het sediment leven. Mannetjes met kortere snavels gingen naar plekken met meer slijkgarnalen, die meer aan het wad-oppervlak te vinden zijn. 

Kanoeten met persoonlijkheid

Binnen WATLAS werkten we in 2022 de eerdere ontdekking uit dat kanoeten verschillende persoonlijkheidstypen hebben. Mogelijk helpen de snelle verkenners en de lijdzaam afwachtende typen de populatie overleven bij klimaatverandering. We testten ons vermoeden bij kanoeten in gevangenschap en zagen het duidelijk. Sommige kanoeten zoeken onder onzekere omstandigheden driftig naar voedsel, andere wachten lijdzaam af. 

Gezenderde vogels lieten ons zien dat ‘snelle verkenners’ ook in het wild andere foerageertechnieken gebruiken en gaan voor het ‘betere’ voedsel: zachte prooien als garnalen of wormen. Hun maag is daardoor zelfs anders dan bij het andere type kanoet dat met harder voedsel zoals kokkels tevreden is. De snelle verkenners kunnen hun hele groep helpen, doordat zij de weg wijzen naar nieuwe of betere foerageerplekken. De opwarming van de aarde brengt veel veranderingen teweeg. Dankzij snelle verkenners kunnen kanoeten wellicht meebewegen. 

Meer storm, minder voedsel

Een voorbeeld van zo’n verandering is het effect van steeds meer stormen op de waterstand, voedselbeschikbaarheid en foerageergedrag van kanoeten. We hebben gevonden dat met stormen bijna de helft van het wad niet beschikbaar is voor kanoeten die op zoek zijn naar eten. Dit kan een belangrijk effect hebben op kanoeten, maar eigenlijk alle steltlopers. Ook kan het een voorproefje zijn van effecten van zeespiegelstijging op de voedselbeschikbaarheid en overleving van kanoeten en andere steltlopers, en de Waddennatuur in het algemeen.

Ook kleine vogeltjes kunnen we volgen

WATLAS liet zien dat drieteenstrandlopers wadplaten kiezen met de hoogste concentraties garnalen. Deze vogeltjes zijn zo klein, dat zenders lange tijd te zwaar waren om te gebruiken bij deze soort. Binnen WATLAS zijn ze voor het eerst zo nauwkeurig gevolgd. Recenter volgen we ook strandplevieren en bonte strandlopers die nog kleiner zijn. 

Meer voedsel, beter aangepast

Kanoeten die in gevangenschap onbeperkt voedsel hadden gekregen, gingen na hun vrijlating eerder op voorjaarstrek vanuit de Waddenzee dan kanoeten die minder voedsel hadden gekregen. Ons onderzoek suggereert dat betere voedselomstandigheden op tussenstopplaatsen, zoals de Waddenzee, een vroeger vertrek mogelijk maken. Dat kan trekvogels helpen om hun broedperiode beter aan te passen aan de steeds vroeger beginnende lente in een klimaat dat opwarmt.

Met WATLAS volgen we vogels met zenders die radiosignalen uitzenden naar grondstations. De locatie van de zender (en dus de vogel) kunnen we op enkele meters nauwkeurig bepalen door de verschillen in aankomsttijd van dat signaal bij ten minste drie ontvangststations. Technici van de NIOZ-afdeling NMF hebben het tracking-systeem ATLAS doorontwikkeld om speciaal voor dit project een methode te ontwikkelen met zenders in verschillende maten en ontvangers in de Waddenzee. Je kunt zelf meekijken op de live trackingkaart.

Documentaireserie Wize fan it Waad

Juni 2025, FryslânDOK | Een sfeervolle en informatieve vijfdelige serie van FryslânDOK over de relatie tussen mens en natuur in het grootste getijdengebied van Europa. Met onder meer NIOZ-onderzoekers Allert Bijleveld en Theunis Piersma. Van karakterverschillen tussen kanoeten tot de raadselachtige legende van het verzwolgen stadje Rungholt – het Atlantis van de Waddenzee. Kijken via NPO Start.

Voormalig promovenda Selin Ersoy wint award voor haar paper

31 maart 2025, Selin kreeg de IBIS Best ECR Paper award voor haar paper over verschillen in het migratietijdstip bij kanoeten. Lees meer>

Onze natuur betaalt de prijs voor gaswinning in de Waddenzee

10 december 2024, BNNVARA | Gert Elbertsen ging in gesprek met ecoloog Allert Bijleveld (NIOZ) over de invloed van gasboringen op de Waddenzee. Lees/luister het gesprek 

Vogels volgen op Russisch grondgebied, ondanks de oorlog

12 september 2024 - Nieuwe zenders maken het mogelijk om trekvogels te volgen in hun broedgebied in Rusland. Lees of kijk de reportage van Omrop Fryslan (in Frysk).

Over kanoetenpersoonlijkheid

24 juli 2024, Trouw, naar aanleiding van een wetenschappelijke publicatie in Biology letters: Snelle vogels wachten op de slome.