Augustus

Juli – 2009 – September Archief

Augustus 2009

	28 augustus	NIOZ doet wereldwijd onderzoek op de 'Beagle'
Eind augustus gooit de clipper 'Stad Amsterdam' de trossen los en begint ze als de 'Beagle' aan één van de meest bijzondere zeiltochten van de afgelopen decennia. De Nederlandse volmast driemaster volgt de vaarroute over de wereld die Darwin van 1831 tot 1836 aflegde op HMS Beagle. Die reis leidde tot de publicatie van Darwin's roemruchte boek 'On the origin of species' in 1859, nu 150 jaar geleden. De VPRO maakt hiervan de 35-delige TV-documentaire serie 'De Beagle, in het kielzog van Darwin'. Het NIOZ Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek op Texel is nauw betrokken bij het zeeonderzoek tijdens de hele reis. De documentaireserie wordt vanf 13 september wekelijks op zondag uitgezonden. Deze documentaireserie is het grootste project dat de VPRO ooit begonnen is en het kreeg in de voorbereidingsfase al veel internationale weerklank. Voor de VPRO is de Stad Amsterdam vooral de varende studio maar in een vroeg stadium zocht de omroep contact met het NIOZ om na te gaan of er belangstelling was om gedurende de reis onderzoek aan boord te doen. Voor het NIOZ een bevoorrechte uitnodiging maar ook één met de nodige hoofdbrekens, want de mogelijkheden op een zeilend schip, dat moeilijk kan stoppen, zijn beperkt. Diverse NIOZ wetenschappers dienden ideeën in voor onderzoek aan de oppervlaktelaag van de oceaan en inmiddels zijn de meeste voorstellen door de VPRO geaccommodeerd. Op 11 van de 22 vaartrajecten tussen Plymouth (vertrek 1 september a.s.) en Kaapstad (aankomst 23 april 2010) zijn 1 of meer NIOZ'ers actief aan boord van de 'Beagle'. Op de 1e traject Plymouth-Tenerife gaat Katja Philippart de kleur van de zee bestuderen en daarvoor ook de hoeveelheden algen en fijn slib in putsmonsters bepalen. Naast moderne lichtmeters zal zij 'Werner's Nomenclatuur' gebruiken, een historische kleurenschaal die in de tijd van Darwin op wetenschappelijke reizen gebruikt werd. Op de eerste vijf trajecten zal de clipper ook een 'continuous plankton recorder' slepen, waarmee een gedetailleerd beeld van de hoeveelheden en soorten plankton in de oceaan wordt verkregen. Dit apparaat wordt door het Britse instituut SAHFOS al 70 jaar op de wereldzeeën ingezet en is daardoor bij uitstek geschikt om een idee te geven van de veranderingen in de laatste eeuw. Op twee trajecten langs Brazilië gaat Hans Witte de verspreiding van vliegende vissen onderzoeken en dat proberen te koppelen aan de verdeling en de mate van rijkdom van de watermassa's die het schip tegenkomt. Op drie trajecten langs Argentinië zit Katja Philippart weer aan boord, nu samen met haar man Mardik Leopold (werkzaam bij IMARES Texel). Ze gaan samen de fronten van plankton en vogels in dit zeegebied in kaart brengen. Langs de zuidelijke kust van Chili, vanaf Punta Arenas tot aan Valparaiso, zijn Corina Brussaard en Anna Noordeloos twee trajecten aan boord om allerlei proeven te doen met de zeer talrijke bacteriën en virussen die van nature in zeewater zitten. Voor hetzelfde type onderzoek wordt de hele reis door de bemanning dagelijks monstertjes zeewater geconserveerd om de wereldwijde verspreiding van specifieke groepen van deze micro-organismen in kaart te brengen. Op de tocht van Tahiti naar Sydney gaat Martien Baars samen met zijn Amerikaanse collega Lanna Cheng proberen de schaatsenrijder Halobates te vangen en te observeren. Dit is het enige insect dat de oceaan als leefgebied heeft, met nog tal van puzzles over groei en gedrag. Voor NIOZ-geoloog Jan-Berend Stuut staat de hele reis een zogenaamde stofvanger aan boord van de 'Beagle', waarmee de mate van de bemesting van de zee met essentiële voedingsstoffen uit woestijnstof uit de lucht bepaald wordt. Op één van de trajecten langs de Australische zuidkust vaart hij zelf mee en hoopt op storm en spectaculaire metingen. Ondertussen hebben collega-geologen van het NIOZ onder leiding van Geert-Jan Brummer dan een koraalboring gedaan op Keeling (of Cocos) Island. Op dit Australisch atol ten zuidwesten van Java liet Darwin indertijd zijn hypotheses over koraalgroei door commandant Fitzroy testen. Het team van Nederlanders en Australiërs gaat een lange kalkkern uit een oud koraal boren. De jaarlijkse groeiringen en de isotoop-analyses (waarmee men het verloop van de watertemperatuur kan reconstrueren) worden vergeleken met die van al eerder verzamelde koraalkernen in de Indische Oceaan om recente klimaatsveranderingen in deze tropische regio te onderzoeken. De laatste NIOZ-bijdrage aan het varend deel van het grote VPRO-project is die van Herman Ridderinkhof, expert op het gebied van zeestromingen vanuit de Indische naar de zuid-Atlantische rond in het zuiden van Afrika. Het NIOZ heeft samen met de Universiteit Utrecht sinds 2000 een groot meetprogramma met verankerde instrumenten in het Mozambique Kanaal tussen Madagaskar en het Afrikaanse continent. Ridderinkhof zal het zeilschip op het slotdeel van de tocht van Mauritius naar Kaapstad (waar de TV opnames eindigen) onderweg als 'stroommeter' gebruiken om te laten zien hoe eeuwenlang gegevens over zeestromen verzameld werden. Tevens zal een rendez-vous mogelijk zijn met Amerikaanse collega-fysici op het onderzoekschip 'Knorr' dat april 2010 bij Madagascar een programma uitvoert. Vanaf Rio helemaal tot aan Kaapstad gaat de Beagle een instrument van het NIOZ slepen. Dat apparaat meet temperatuur, zoutgehalte, de helderheid van het water en verschillende soorten algen. De bedoeling is dat al die gegevens ook rechtstreeks op de sites van de VPRO te volgen zullen zijn. Zo'n meetinstrument lijkt een routineklus voor de NIOZ technici, maar wat normaliter met stilliggend schip gebeurt, dient nu met snelheden tot boven de 15 knopen te moeten lukken. De eerste tests met een protoype achter het NIOZ onderzoekschip 'Stern' in het Marsdiep wezen uit dat de bedachte oplossing voldoende stabiel is bij die hoge snelheden. Meer informatie: Dr. Jan Boon & Dr. Martien Baars, NIOZ Communicatie & PR, 0222- 369 466 & 369 511 Lex Runderkamp (regisseur VPRO) Cruise Website NIOZ Extra informatie: Tijdens de wereldreis gaat de Beagle zich ook met zeestromingen op grotere diepte bezig houden. Van het KNMI heeft het schip drie (Amerikaanse) ARGO boeien mee gekregen, waarvan er in elke oceaan één losgelaten wordt. Na het uitzetten zakken deze ‘floats’ naar 1000 meter diepte en komen dan 5 jaar lang elke 10 dagen naar de oppervlakte om hun nieuwe positie en hun meetgegevens aan satellieten door te geven. Via bemiddeling van het NIOZ is de VPRO is ook met NASA een samenwerking aangegaan. Hierdoor krijgt het schip straks dagelijks satellietbeelden van de oppervlakteverdeling van temperatuur, algen- en slibconcentratie van het zeegebied waar de Beagle op dat moment verblijft. Voor de clipper Stad Amsterdam zelf is het meest bijzondere is dat het zeilschip permanent een instrument achter zich mee gaat slepen - sinds ze nieuwgebouwd in 2000 in de vaart kwam, is dat nog niet eerder gebeurd. Op de eerste 5 trajecten tot aan Rio de Janeiro betreft het een Continuous Plankton Recorder (CPR). Een wat ouderwets aandoend apparaat dat al 70 jaar in praktisch ongewijzigde uitvoering op vaste koopvaardijroutes in de Noord-Atlantische Oceaan plankton heeft verzameld. Dit is de meest omvattende meetserie geworden die we momenteel hebben over de gevolgen van de klimaatverandering op het leven in zee op het noordelijk halfrond. Het instituut SAHFOS in Plymouth dat deze bemonsteringen coördineert en analyseert, probeert ook landen in andere werelddelen voor de meetmethode te interesseren en gebruikt de reis van de Beagle als demonstratie voor onder andere Brazilie. Katja Philippart krijgt komende week een training in Plymouth om het schip te helpen de CPR regelmatig van nieuwe gaasrollen te voorzien op de lange reis naar Rio de Janeiro. “De Beagle, in het kielzog van Darwin”, is een groot multimediaal project van de VPRO en Canvas, in samenwerking met o.a. Teleac. Er staan 35 TV-uitzendingen gepland, elke zondagavond op Nederland 2, te beginnen op 13 september. Presentatoren van de serie zijn de Belgische bioloog Dirk Draulans en de Britse biologe Sarah Darwin, een heuse nazaat van Charles Darwin. De wetenschap door het NIOZ vormt maar een klein deel van het totale VPRO-programma, er zijn tientallen andere wetenschappers uit de hele wereld bij de uitzendingen betrokken, en niet alleen op zee maar ook bij een hele serie landbeelden die voor een belangrijk deel al opgenomen zijn. (Darwin zelf had erg last van zeeziekte en verbleef van zijn bijna 5 jaar durende reis maar ongeveer 1 jaar in werkelijkheid op zee.) Daarnaast heeft de VPRO tal van schrijvers, kunstenaars, artiesten, politici etc uitgenodigd om een traject van de route mee te varen. In totaal zijn er contacten met wel duizend of meer personen geweest, waarvan er uiteindelijk een paar honderd op een of andere manier aan het programma gaan bijdragen. Het is buitenstaanders lastig uit te leggen wat voor een omvang de logistieke operatie heeft gekregen die het VPRO-team het afgelopen voorbereidingsjaar heeft opgetuigd. Aan boord telt elk vaartraject zo’n 10 gasten (waaronder dus een paar wetenschappers) en daarnaast omvat de zeilbemanning zo’n 25 koppen plus dat het VPRO-team zo’n 12 personen omvat. De algehele leiding berust bij Lex Runderkamp en als coördinator van de uitzendserie zal hij de gehele reis aan boord van de Beagle verblijven. Woensdag 26/8 laadt het NIOZ allerlei apparatuur in op het schip in Delfzijl en vertrekt de Beagle ’s middags langs de Nederlandse kust richting Oostende waar het schip en programma op vrijdag 28/8 gepresenteerd worden door de VRT, de Belgische co-producent. Op zondag 30/8 arriveert de Beagle in Plymouth waar ze dinsdag 1 september begeleid door een Armada van kleine boten en grote schepen uitvaart om officieel aan haar wereldreis te beginnen.