Introductie

R/V Pelagia Cruise HERMES-C (CANYONS)

INTRODUCTIE

Aan de Portugese westkust, op ongeveer 100 kilometer ten noorden van de hoofdstad Lissabon, ligt het vissersdorp Nazar�. Op het oog een vissersdorp zoals vele andere, met witgepleisterde huizen rondom een halfronde baai, kleine open vissersbootjes op het strand getrokken of wiegend op de golven in de baai. Een nieuw aangelegde haven die plaats biedt aan grotere vissersschepen uit de wijde omgeving laat zien dat het hier goed gaat met de visserij. Vraag een Portugees naar Nazar� en je krijgt te horen dat de vrouwen daar zeven rokken dragen. Dit gegeven, door ons niet geverifieerd, lijkt ook te duiden op een goede welstand van de vissers van Nazar�. De welvaart van Nazar� lijkt alles te maken te hebben met een diepe onderzeese kloof die hier in de zeebodem is ingesneden. Grote golven die vanuit de open oceaan komen aanrollen worden door de aanwezigheid van de kloof afgebogen, waardoor kleine vissersbootjes door betrekkelijk rustig water naar open zee kunnen varen om te gaan vissen. Stromingen in de kloof die voedselrijk water aan het oppervlakte brengen in combinatie met het zeer gevarieerde bodemlandschap maken dat het water rond de kloof bijzonder rijk is aan vis van allerlei soort. De kloof die bekend staat als de Nazar� Canyon is in de loop van vele miljoenen jaren uitgesleten langs oude breuklijnen in de aardlagen van de Portugese continentrand. De onderzeese canyon begint praktisch op het strand van Nazar� en daalt langs een grillig kronkelend pad van ruim 200 kilometer lang af tot aan de diepzeevlakte op 5000 m diepte. Op sommige plaatsen is de canyon meer dan 2000 meter diep ingesneden in de omringende zeebodem. Wie een dergelijk hoogteverschil op het Europese vasteland wil zien moet naar de Alpen gaan.

Onderzoek vanuit het NIOZ in het kader van het Europese onderzoeksproject Eurostrataform heeft aangetoond dat de Nazar� Canyon fungeert als een grote zinkput voor fijn slib en zand, dat met stromingen langs de kust wordt aangevoerd. Sterke getijstromingen in het ondiepere gedeelte van de canyon wervelen het fijne slib voortdurend op van de bodem, en voeren het mee naar diepere delen van de canyon waar het slib kan bezinken. Snelle ophoping van pakketten bezinksel (gewoonlijk aangeduid met de term sediment) op de steile hellingen in de canyon leidt tot instabiliteit van de bodem, waardoor met een zekere regelmaat kleine en soms grote onderzeese modderlawine's ontstaan. Hierdoor kunnen in korte tijd grote massa's opgehoopt sediment naar de diepzee worden verplaatst. Tijdens de "Canyons 2005" expeditie met het onderzoeksschip Pelagia zal het lopende onderzoek naar transport en ophoping van sediment in onderzeese canyons worden voortgezet. In de Nazar� Canyon, maar ook in de meer zuidelijk gelegen canyons van Lissabon en Set�bal, zullen metingen worden gedaan aan stromingen in de canyon, worden video-opnames gemaakt van de zeebodem, en zullen water- en bodemmonsters worden verzameld. Daarnaast wordt de biologische activiteit van bodemorganismen in de canyon gemeten en onderzocht hoe de organismen zijn aangepast aan hun dynamische leefmilieu. De "Canyons 2005" vaartocht wordt ook gebruikt voor het testen op diep water van het autonome onderwater voertuig MOVE!, dat door wetenschappers en technici van het NIOZ in samenwerking met instituten in Duitsland is ontworpen en gebouwd. Uitgerust met meetapparatuur zal de MOVE! in de toekomst voorgeprogrammeerde parcoursen over de zeebodem afleggen en daarbij uitgebreide meet- en bemonsteringsprogramma's uitvoeren die tot 1 jaar lang kunnen duren.