December

�November � 2009/2010 � Januari ��Archief ��

December 2009

	22 december	Test prototype uitrolbaar diepzeeverankering-systeem voor detectie neutrino's geslaagd.
Vorige week is het de bemanning en opstappers van het NIOZ onderzoeksschip 'Pelagia' gelukt om een geheel nieuw concept voor het compact maken van een diepzeeverankering succesvol te testen in de Middellandse Zee. De verankering bestaat uit een open aluminium bol van 2 m diameter, volledig gevuld met 37 kleine tegen 600 bar waterdruk bestendige glazen bollen en twee 700 m lange lijnen. Tijdens het opstijgen rollen de lijnen van de aluminium bol en blijven 25 glazen bollen tussen de lijnen achter. Het is ontworpen door het NIOZ in opdracht van NIKHEF Amsterdam en gaat de kern vormen van het plaatsen een zeer grote onderwater neutrinotelescoop in de Middellandse Zee binnen het Europese onderzoeksproject KM3NeT. KM3NeT is een toekomstige kubieke kilometer grote diepzee onderzoeksopstelling om een nieuw inzicht in fundamentele processen in het heelal te geven. De telescoop gaat naar minuscule maar zeer energieke neutrino�s kijken. Neutrino's zijn elementaire deeltjes zonder lading en met een uiterst kleine massa die bewegen met de snelheid van het licht. Zij zijn afkomstig van ver weg in het heelal gelegen astrofysische bronnen zoals gammastralers, supernovae of botsende sterren en zij vormen een belangrijk instrument in het fundamentele onderzoek naar 'donkere materie'. De toekomstige KM3NeT telescoop zal bestaan uit duizenden optische sensoren om de uiterst zwakke lichtflitsen te registreren die ontstaan uit botsingen van uit neutrino�s ontstane mesonen in de diepzee. Daarnaast gaat de structuur gebruikt worden voor het doen oceanografische (licht-)metingen waar het NIOZ bij betrokken is (projectleider Dr. Hans van Haren). In de diepzee zijn de neutrinobotsingen namelijk bij lange na niet de enige lichtbron. Het uitzetten van de bol��. Om al deze sensoren binnen 5 jaar in de Middellandse Zee te krijgen, heeft het Nederlands Instituut voor Kern- en Hoge Energiefysica (NIKHEF) in Amsterdam als Nederlandse hoofdaannemer binnen het Europese project aan het NIOZ om een nieuw ontwerp van diepzeeverankeren gevraagd. Doel is om vanaf schepen 400 lijnen, ieder met 25 glazen bollen en elke bol met 30 lichtsensoren, te plaatsen op een oppervlak van ongeveer 100 voetbalvelden op circa 4000 m diepte. Een revolutionair concept is bedacht door NIOZ medewerker Theo Hillebrand om de sensoren en lijnen te laten uitrollen vanuit een draaiende metalen bol met een diameter van 2 m, in de wandelgangen van het NIOZ 'oma�s bolletje wol' genoemd. Uiteindelijk zullen 15 van deze bollen tegelijk aan een kabel in zee worden gelegd. In slechts drie maanden tijd is het bolontwerp gebouwd door Johan van Heerwaarden, Andr� Smit van Smit Engineering in Den Hoorn en Roel Bakker, met elektronica ondersteuning van Martin Laan, John Cluderay en Ruud Groenewegen. �..en weer binnenhalen na succesvol 'afrollen'. De eerste testlijn van deze complexe zaak is nu in de nabijheid van de toekomstige locatie in de Middellandse Zee te water gelaten en succesvol uitgerold door perfecte samenwerking van alle technici en bemanning van de 'Pelagia'. Andr� Smit aan het werk aan 'oma's bolletje wol' in de werkplaats van het NIOZ. Meer informatie: Dr. Hans van Haren, 0222 369 451 Dr. Jan Boon, Communicatie & PR, 0222 369 466, 06 2096 3097 Over het onderzoeksproject KM3Net: www.km3net.org

	11 december	Oud NIOZ-OIO wint Waddenacademieprijs voor beste proefschrift
Oud-NIOZ OIO dr. Isabel Smallegange heeft met haar proefschrift de Waddenacademieprijs 2009 voor het beste aan de Wadden gerelateerde proefschrift van de afgelopen twee jaar gewonnen. Zij deed onderzoek naar het foerageergedrag van krabben, voor een groot deel in de klimaatkamers van het NIOZ. Zij promoveerde aan de UvA in september 2007 met als promotoren prof. Maurice Sabelis en Jaap van der Meer. Zie ook: NIOZ nieuwsbericht 5/9/2007

	9 december	Nazomerbloei van algen in Waddenzee verzwakt
Langjarige veldobservaties van het NIOZ in de westelijke Waddenzee laten zien dat er sinds het begin van de negentiger jaren in de nazomer minder algen aanwezig zijn dan in de zeventiger en tachtiger jaren. Omdat algen de basis vormen van het voedselweb, kan deze verzwakking van de najaarsbloei ook gevolgen hebben gehad voor algeneters zoals schelpdieren. Op hun beurt vormen die weer belangrijk voedsel voor garnalen, krabben en sommige soorten vogels. Deze waarneming is dus van direct belang voor de draagkracht van het hele Waddensysteem. Het artikel is nu on-line gepubliceerd in het Amerikaanse wetenschappelijke tijdschrift �Estuaries and Coasts�. De groei van plantaardig plankton in de westelijke Waddenzee wordt door het NIOZ al sinds de zeventiger jaren intensief gevolgd. Als in het voorjaar de dagen lengen en de zon steeds hoger aan de hemel komt, valt er steeds meer licht in het water waardoor de algen snel in aantallen toenemen. Door deze algenbloei raken voedingsstoffen zoals fosfaat en silicaat vervolgens snel op, waardoor de groei vertraagt en aantallen weer afnemen. Er kan pas weer een volgende bloei ontstaan als de plantaardige resten van de voorjaarsbloei zijn afgebroken door bacteri�n, waardoor de voedingsstoffen opnieuw beschikbaar komen. De zeventiger en tachtiger jaren van de vorige eeuw werden gekenmerkt door een grote voorjaarsbloei rond april, een relatief algenarme Waddenzee in de voorzomer, en een tweede -gematigdere- algenbloei rond augustus. Het start van de voorjaarsbloei varieerde sterk tussen de verschillende jaren maar is de afgelopen 40 jaar niet wezenlijk naar voren of naar achteren geschoven. Sinds het begin van de negentiger jaren is de nazomerbloei echter wel minder uitgesproken geworden. Veranderingen in algenbloeien hebben in eerste instantie gevolgen voor algeneters zoals schelpdieren. Voor deze dieren kan een verlaagd voedselaanbod een tragere groei betekenen met mogelijke gevolgen voor de uiteindelijke grootte van de schelpdierenbestanden. Dit kan weer doorwerken naar schelpdiereters zoals garnalen, krabben, maar ook naar vogels die in de Waddenzee leven of dit gebied bezoeken om op te vetten. Over de oorzaken en de gevolgen van deze verandering bestaat nog veel onzekerheid. Opvallend is dat de toevoer van voedingsstoffen naar de Waddenzee sinds de tachtiger jaren is afgenomen, en dat het voortplantingssucces van sommige schelpdieren zoals het nonnetje ook sterk achteruit is gegaan. �Gelijktijdige ontwikkelingen geven wel aanwijzingen, maar vormen nog geen harde bewijzen voor oorzaak-gevolg relaties� aldus Katja Philippart, onderzoeker bij het NIOZ. "Andere zaken zoals klimaatverandering, visserij en de opkomst van nieuwe soorten zoals de Japanse oester kunnen ook een rol gespeeld hebben. Gelukkig hebben we net een grootschalige onderzoek aan groei- en verliesfactoren van algen in de Waddenzee kunnen starten in het kader van het Programma Zee- en Kustonderzoek (ZKO) van NWO. Dit onderzoek zal meer duidelijkheid moeten brengen welke oorzaken er aan dit soort veranderingen ten grondslag liggen.� Bibliografie artikel: Philippart, C.J.M. (Katja), Jolanda M. van Iperen, Gerhard C. Cadee & Alain F. Zuur. Long-term Field Observations on Seasonality in Chlorophyll-a Concentrations in a Shallow Coastal Marine Ecosystem, the Wadden Sea. Estuaries and Coasts, DOI 10.1007/s12237-009-9236-y. Samenvatting en PDF-versie artikel Voor meer informatie: Dr. Katja Philippart; Tel. 0222 369 563 Dr. Jan Boon (NIOZ Communicatie& PR); Tel. (+31) (0)222 369 466

	2 december	Samen in zee: kust- en zeeonderzoekers van NIOO en NIOZ bundelen krachten
*Bericht NWO en KNAW* De twee belangrijkste Nederlandse instellingen op het gebied van fundamenteel kust- en zeeonderzoek bundelen hun krachten. Dat is het voorgenomen besluit van de koepelorganisaties KNAW en NWO op basis van het recente advies van de commissie Breimer. De krachtenbundeling versterkt het kust- en zeeonderzoek en daarmee de strategische positie van Nederland op dit terrein. Het Centrum voor Estuariene en Mariene Ecologie (CEME) in Yerseke, een van de drie onderdelen van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO-KNAW), gaat onder koepelorganisatie NWO samen met het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek (NIOZ-NWO) op Texel. Met deze krachtenbundeling bouwen de instellingen voort op de al langer bestaande intensieve samenwerking. Met de overgang van het CEME van het NIOO naar het NIOZ ontstaat een instituut dat alle aspecten van het zeeonderzoek bestrijkt. Hiermee wordt bovendien de nationale kennisinfrastructuur versterkt, onder meer door een effici�ntere benutting van de zeeonderzoeksfaciliteiten. Het nieuwe onderzoeksinstituut krijgt daarmee een sterkere positie voor het doen van internationaal hoogwaardig fundamenteel kust- en zeeonderzoek. Het NIOO zet als KNAW-instituut haar internationaal geori�nteerde ecologische onderzoek op het gebied van zoetwater en land voort. Met hun besluit nemen KNAW en NWO het advies van de Adviescommissie Herschikking CEME integraal over. De commissie bestond uit Douwe Breimer (oud Rector Magnificus van de Universiteit Leiden), Steph Menken (hoogleraar Evolutiebiologie aan de Universiteit van Amsterdam) en Sjoerd Wendelaar Bonga (emeritus hoogleraar Dierfysiologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen). Over KNAW De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) is het forum, geweten en de stem van de Nederlandse wetenschap. Zij ontleent haar gezag aan haar op kwaliteit geselecteerde leden. Vanuit een onafhankelijke positie bewaakt zij de kwaliteit en de belangen van de wetenschap en adviseert zij de regering. Daarnaast is zij verantwoordelijk voor negentien instituten die met hun onderzoek en collecties tot de voorhoede van de Nederlandse wetenschap behoren en internationale faam genieten. De KNAW geldt daarmee als de autoriteit voor en van de Nederlandse wetenschap. Over NWO NWO is d� nationale wetenschapsfinancier en heeft tot taak het wetenschappelijke onderzoek in Nederland te laten excelleren via nationale competitie. Jaarlijks geeft NWO ruim 700 miljoen euro uit aan subsidies voor toponderzoek en toponderzoekers, vernieuwende instrumenten en apparatuur, en aan instituten waar toponderzoek wordt bedreven. NWO financiert het onderzoek van ruim 5300 getalenteerde wetenschappers aan universiteiten en instellingen. Selectie door middel van peer review is in handen van onafhankelijke deskundigen. NWO bevordert de overdracht van kennis naar de maatschappij. Meer informatie: NWO, afdeling Voorlichting en Communicatie � tel: +31(0)70 344 07 13, voorlichting@nwo.nl KNAW, afdeling Communicatie � tel: +31(0)20 551 07 33, communicatie@bureau.knaw.nl
��
�� Het CEME in Yerseke�� Het NIOZ op Texel