Wie heeft het eerst een werkende boei?

Ware Wetenschap in de Volkskrant: Jan-Berend Stuut zoekt een boei voor het stofonderzoek bij de Noord-Afrikaase kust.
30 juli 2013, © Volkskrant

In een werkplaats op Texel, achter het gebouw van het NIOZ, draait geoloog Jan-Berend Stuut langzaam aan een witte schijf van kunststof. Het ding zit vastgeschroefd op een plaat multiplex en doet met zijn ronde openingen enigszins denken aan een houder waarmee je glazen bier of kopjes koffie kunt dragen.

'We hebben hier fantastische instrumentmakers', heeft Stuut op weg naar de werkruimte verteld. 'Je zegt: dit en dat heb ik nodig. En dan zeggen zij: prima, maar zou je het niet een beetje anders doen? En dan komen ze met een veel beter ontwerp dan je zelf in je hoofd had. Gouden handjes.'

Weggewaaid stof
In dit geval draait het allemaal om drie drijvende boeien, die Stuut en zijn team in november willen uitzetten in zee, op uiteenlopende afstanden van de Noord-Afrikaanse kust. In de openingen komen filters, die weggewaaid Afrikaans woestijnstof uit de lucht moeten vergaren.

Stuut wil aan de weet komen hoe het neerdwarrelende stof de algengroei op zee bevordert - van groot belang voor klimaatvraagstukken - en heeft daartoe een team vergaard dat nu haast voltallig in de werkplaats staat: de Duitse promovendi Carmen Friese en Laura Korte uit Bremen, promovenda Michelle van der Does van de VU Amsterdam en Chris Munday, een blonde microbioloog uit Canberra die rechtstreeks lijkt weggelopen uit de Australische branding.

Een boei cadeau
Eén boei drijft al sinds januari in zee, vertelt Stuut, voor de kust van Mauretanië. Hij had er geluk mee: 'We hebben hem cadeau gekregen van een Amerikaanse collega die met pensioen ging. Of noem het permanente bruikleen.' Bijna was het nog misgegaan. Op een congres had Stuut aan collega's gevraagd hoe hij zijn onderzoek het beste kon aanpakken - en dat had een concurrerende onderzoeker op een idee gebracht. Waarna de concurrent ook aasde op de Amerikaanse onderzoeksboei.

Wetenschappers die touwtrekken om een boei. 'Gelukkig kreeg ik een mailtje van de eigenaar van de boei, gericht aan mijn concurrent: sorry, ik heb mijn boei al beloofd aan Jan-Berend.' En de concurrent? 'Die ontwerpt nu zijn eigen boei, geloof ik. In april liep ik hem tegen het lijf. Ik heb hem toen nog plagerig aangesproken: mijn boei werkt al, hoe gaat het met de jouwe?'

Nieuw filter
Maar nu moeten er drie nieuwe boeien komen: een om de geleende Amerikaanse boei te vervangen en twee nieuwe. Vandaar de draaischijf: om de tien dagen moet die een slagje draaien, zodat er een nieuw filter tevoorschijn komt om stof te oogsten.

'Het probleem is de energie. Je moet de schijf draaien, maar ook een nieuw filter omhoog duwen. Onze boeien draaien op zonnecellen, maar we moeten toch zuinig zijn.' Dat was een klus voor NIOZ-technici Edwin Keijzer, Yvo Witte en Bob Koster, die een vernuftig aandrijfmechaniek uitdokterden dat zowel de schijf draait als een nieuw emmertje omhoog drukt. 'In één beweging. Prachtig he?', zegt Stuut, terwijl hij de schijf nog een slag draait.